Kiedy właściwie rozpoczyna się okres zwany „wczesną wiosną”? Można przewrotnie stwierdzić, że ile osób, tyle terminów. Pod względem kalendarzowym okres ten zaczyna się bezpośrednio po równonocy wiosennej, czyli po 20 marca, i trwa kilkanaście dni. Natomiast w zielarstwie pod uwagę przeważnie bierzemy wiosnę fenologiczną, gdzie pory roku wyznaczane są na podstawie powiązań klimatu i przyrody ożywionej. Dla zielarzy jest to znacznie pewniejsza metoda określenia terminu zbioru surowca. Surowcami zielarskimi wczesnej wiosny określamy surowce pozyskiwane na krótko przed rozwojem wegetacji oraz krótko po jej rozpoczęciu (okres ten wyznacza czas kwitnienia podbiału i czeremchy).
Do surowców wczesnowiosennych wykorzystywanych w fitoterapii zaliczamy przede wszystkim pączki (Gemmae). Pąk to zawiązek pędu drzew i krzewów, dający początek liściom i kwiatom. Składa się ze stożka wzrostu, tworzącego w przyszłości pęd, oraz zawiązków kwiatów i liści. Na zewnątrz okryty jest grubymi łuskami, wytwarzającymi lepką żywicę, co ma chronić zawiązek przed uszkodzeniami mechanicznymi oraz niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi.
Z drzew i krzewów należy zbierać jedynie pąki wyrastające na pędach bocznych, zazwyczaj po ich odcięciu, z pominięciem pąka wierzchołkowego. Najlepiej pozyskiwać pąki ze ściętych drzew, np. po wyrębach leśnych lub pracach pielęgnacyjnych. Pąki zbiera się przed ich rozwinięciem lub gdy są nabrzmiałe. Są one surowcem dość trudnym w zbiorze i dającym stosunkowo mały uzysk. Do celów ziołolecznictwa od dawna znane i wykorzystywane są pąki głównie z sosny, topoli i brzozy.
Pączki sosny – Gemmae Pini. Podczas zbioru powinny być pokryte tzw. balsamem, czyli lepką, aromatyczną żywicą. Zawierają w swoim składzie około 0,4% olejku eterycznego, w którego skład w różnych proporcjach, zależnych od gatunku, wchodzą pinen, limonen i borneol. Ponadto zawierają żywice, związki gorzkie, garbniki oraz witaminę C. To właśnie głównie dzięki zawartości olejku pączki sosnowe wykazują działanie wykrztuśne, pobudzając ruchy rzęsek oraz czynności wydzielnicze błon śluzowych górnych dróg oddechowych. Efekt ten obserwuje się zarówno przy podaniu doustnym przetworów, jak i w formie inhalacji lub kąpieli. Działają one również lekko odkażająco, gdyż hamują rozwój i niszczą drobnoustroje zalegające w gardle i jamie ustnej. Przetwory z pączków sosny znajdują zastosowanie w nieżytach górnych dróg oddechowych, którym towarzyszy chrypka, kaszel i ból gardła. Olejek sosnowy, odznaczający się bardzo przyjemnym, leśnym aromatem, dość często był wykorzystywany jako dodatek do kąpieli.
Pączki topoli – Gemmae Populi
Pączki pozyskuje się z topoli osiki, topoli czarnej lub topoli białej. Należą one do grupy surowców zielarskich zawierających glikozydy fenolowe: salicyny, salikortyny oraz populiny i franguliny. Substancje te w naszych jelitach rozpadają się i utleniają do kwasu salicylowego, który wykazuje działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Dodatkowo pąki zawierają śladowe ilości olejku eterycznego, a także żywice, garbniki, flawonoidy i kwasy organiczne.
Przetwory z pączków topoli wykazują działanie moczopędne, słabo napotne i przeciwgorączkowe. Obniżają również poziom kwasu moczowego oraz innych szkodliwych metabolitów we krwi. Odwar z pączków topolowych stosuje się doustnie w stanach zapalnych nerek i dróg moczowych oraz skazie moczanowej, a zewnętrznie na trudno gojące się rany i owrzodzenia.
Pączki brzozy – Gemmae Betulae
Są najmniejsze ze wszystkich pączków wykorzystywanych w celach leczniczych, ale za to najlepiej się przechowują. W swoim składzie zawierają olejek eteryczny, którego zawartość jest znacząco większa niż w młodych liściach brzozowych, związki o charakterze żywicznym, flawonoidy oraz niewielkie ilości garbników. Wyciągi brzozowe najczęściej stosowane są w kosmetyce, przy problemach z wypadaniem włosów, ponieważ poprawiają ukrwienie skóry głowy i odżywienie cebulek włosowych (słynna „woda brzozowa” z kultowego filmu Miś).
W ostatnich latach młode pączki drzew i krzewów stały się obiektem wzmożonych badań naukowców. Stosunkowo niedawno wyodrębniono dla nich nawet nową dziedzinę ziołolecznictwa, zwaną gemmoterapią. Oparta jest ona na wynikach badań, które potwierdzają, że młode pączki różnią się składem biochemicznym od w pełni już wykształconych organów.
Zbudowane z tkanki twórczej pąki zawierają więcej witamin i minerałów, hormony wzrostu, kwasy nukleinowe oraz specjalne enzymy. W pączkach obecny jest również szczególny rodzaj tkanki, zwanej merystematyczną. Jest to roślinny odpowiednik komórek macierzystych, zawierający informacje o całej strukturze rośliny. Mały pączek — a zamknięta jest w nim informacja o całej roślinie, życiodajna siła i ogrom energii. Dlatego przypisuje się im wręcz wartość magiczną, i coś w tym musi być.
Nagromadzone w pączkach substancje, połączone z zapasem witamin, mikroelementów i innych bogactw biochemicznych, tworzą wspaniały, wiosenny koktajl prozdrowotny. Pobudza układ odpornościowy, dodaje energii, odmładza organizm, a także intensyfikuje wiosenne oczyszczenie i odnowę organizmu.
Spacerując w wiosennym plenerze, warto się zatrzymać na chwilę i przyjrzeć przeróżnym rodzajom pączków. Ucieszyć zmysły pierwszymi kolorami, nasycić się ich energią i fitoskładnikami, a także skubnąć kilka pączków prosto z drzewa lub krzewu. Ich smak jest wyjątkowy: soczysty, mocny, aromatyczny, z żywicznym posmakiem.
Pączki można zbierać z wielu gatunków drzew (np. brzoza, dąb, lipa, sosna, kasztan, świerk, głóg, wiąz, topola, orzech włoski, jabłoń) oraz z krzewów (aronia, czarna porzeczka), z malin, dzikiej róży i wielu innych. Na przykład dzika róża zwalcza stany zapalne górnych dróg oddechowych u dzieci, wykazuje działanie antyalergiczne i antyastmatyczne oraz jest zalecana przy chorobach płuc. Czarna porzeczka działa antyalergicznie i skraca okres rekonwalescencji po przeziębieniu i grypie. Jałowiec wspomaga regenerację wątroby, oczyszcza z toksyn i można go stosować przy stanach zapalnych układu moczowego oraz reumatyzmie.
Do końca kwietnia trwa czas pozyskiwania pączków. Nie powinny być przechowywane zbyt długo i należy je raczej szybko zagospodarować, z uwagi na ich dość nietrwałą naturę, mimo wydawałoby się zwartej budowy. Można je suszyć albo sporządzać różnego rodzaju maceraty. Istotna jest również temperatura suszenia, która nie powinna być wyższa niż 35°C.
Opracowała Marta Dobrowolska
Senderski E. 2017. Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie.
Szempliński W. 2017. Rośliny zielarskie. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn
Ożarowski A., Jaroniewski W. 1989. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Instytut Wydawnictw Związków Zawodowych. Warszawa
Della Porta B., 2023. Wiosenne pączki drzew. Zdrowie bez leków.
