TopinamburTopinambur to nazwa powszechna słonecznika bulwiastego należącego do rodziny astrowatych. Gatunek ten pochodzi z Ameryki Północnej, został rozpowszechniony na różnych kontynentach jako roślinna jadalna, pastewna i ozdobna.

Do Polski topinambur został sprowadzony w XIX wieku jako roślina dekoracyjna. W ostatnich latach cieszy się coraz większym zainteresowaniem ze względu na łatwość uprawy i duży potencjał przemysłowy – głównie produkcja biomasy oraz jadalnych bulw, które zawierają duże ilości inuliny – prebiotyku o szerokim zastosowaniu.

Opis botaniczny

Jest to roślina osiągająca od 2 do 4 metrów wysokości, o łodygach wzniesionych, mająca podziemne rozłogi, na końcach których, podobnie jak u ziemniaka, tworzą się bulwy o nieregularnym kształcie przypominjące nieco imbir, mają one lekko orzechowy, słodkawy smak.

Barwa skórki bulw może być biała, żółta lub czerwona o różnych odcieniach, aż do fioletowej. Liście są duże, często ponad 20 cm długości, kwiatostanami są koszyczki. Jest to roślina dnia krótkiego, niektóre odmiany o dużych bulwach zakwitają we wrześniu lub w październiku, ale w większości przypadków nie dojrzewają przed nastaniem jesiennych przymrozków. Topinambur wytrzymuje bardzo niskie temperatury, nawet do -30oC, a zimując w glebie bulwy nabierają lepszego, bardziej słodkiego smaku.

Wymagania glebowe i przedplon

Uprawa topinamburu nie sprawia większych trudności. Pod jego uprawę najbardziej przydatne są gleby średniozwięzłe, przewiewne o dużej zasobności w składniki pokarmowe i dostatecznej wilgotności, o pH powyżej 5,5. Może być uprawiany na gorszych stanowiskach mniej przydatnych do uprawy ziemniaków.

Topinambur nie wymaga szczególnego miejsca w płodozmianie, udaje się po każdej roślinie. Przedplonem mogą być wszystkie rośliny uprawne, a nawet niezbyt zachwaszczone odłogi.

Zakładanie plantacji i pielęgnacja

Przed założeniem plantacji należy wykonać staranną uprawę. Warstwa orna, podobnie jak pod inne okopowe, powinna być głęboka. W zależności od rodzaju gleby nawet do 30 cm. Sadzenie bulw topinamburu można wykonać jesienią (listopad, grudzień) lub wczesną wiosną (marzec, kwiecień). Bulwy są odporne na niskie temperatury. Ukorzeniają się i kiełkują już w temperaturze gleby 4-5°C. Korzystniejszy jest termin jesienny ponieważ rośliny wiosną wcześniej rozpoczynają swoją wegetację. Bulwy wysadza się sadzarką do ziemniaków lub ręcznie, jesienią na głębokość 10-15 cm lub wiosną 5-10 cm. Rozstawa rzędów wynosi
0,7-1 m, odległość bulw w rzędach 50-60 cm. W tym przypadku potrzeba około 1,5-2,0 ton sadzeniaków na 1 hektar.

Zabiegi pielęgnacyjne polegają na bronowaniu plantacji po wschodach, pieleniu międzyrzędzi w miarę potrzeby oraz obredlaniu. Po zwarciu łanu rośliny silnie zacieniają glebę i hamują rozwój chwastów.

Topinambur nawozi się podobnie jak ziemniaki. Przeciętnie zaleca się na1 hektar: 80-120 kg N, 60-80 P2O5 i 120-160 K2O. Nawożenie azotowe stosuje się zwykle w dwóch równych dawkach, przed sadzeniem i po uzyskaniu przez rośliny 50 cm wysokości. Po wysianiu nawozów azotowych należy opielać międzyrzędzia i ewentualnie obredlić rośliny.

W Polsce uprawiane są dwie odmiany topinamburu: Albik i Rubik.

Albik jest odmianą o białych bulwach kształtu maczugowatego osadzonych na krótkich stolonach, tworzących zwarte „gniazdo”. Rubik zaś to odmiana o bladoczerwonej skórce bulw, które są większe i bardziej wyrównane pod względem wielkości niż u odmiany Albik. Obie odmiany zostały wychodowane w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin PIB w Radzikowie.

Zbiór

Zbioru bulw dokonuje się późną jesienią przed nastaniem mrozów, można także wykorzystać okresy odwilży w miesiącach zimowych. Wiosenny zbiór powinien być przeprowadzony możliwie najwcześniej, kiedy tylko udaje się wjechać z maszynami w pole. Do zbioru bulw wykorzystuje się maszyny do kopania ziemniaków.

Topinambur to roślina o bardzo wysokim potencjale produkcyjnym. W warunkach polskich można uzyskać z 1 hektara do 30-40 ton bulw oraz do 75 ton świeżej masy.

Odnawianie plantacji

Raz założona plantacja może być użytkowana przez 3-4 lata, przy czym corocznie należy przeprowadzić tzw. odnawianie plantacji w celu doprowadzenia do właściwej obsady roślin na jednostce powierzchni (3-4 rośliny/m2). Pozostawienie plantacji „samej sobie” powoduje nadmierne zagęszczenie roślin i spadek plonu. W tym celu po wschodach roślin należy wykonać rzędowanie plantacji (np. opielaczem). Następnie podobną operację należy wykonać w poprzek rzędów, pozostawiając gniazda, kępy roślin w rozstawie 65x65 cm. Rośliny w gniazdach trzeba przerwać ręcznie, pozostawiając 2-3 pędy. Rośliny odrastające po kilkunastu dniach w mięrzydzęziach należy ponownie wyciąć opielaczem, obredlić i wysiać nawozy azotowe w ilości 80-120 kg N/ha w dwóch dawkach.

Wykorzystanie topinamburu

Liście i łodygi topinamburu stanowią paszę dla zwierząt, oraz mogą być surowcem na kiszonki. Bulwy mogą być wykorzystywane do celów: kulinarnych na frytki, sałatki oraz w formie potraw gotowanych i smażonych, jako karma dla zwierząt gospodarskich, surowiec do produkcji alkoholu, syropów i słodzików fruktozowych, jako surowiec dla przemysłu zielarskiego oraz do bezpośredniego stosowania w ziołolecznictwie.

Topinambur uprawiany na polach leśnych i obrzeżach pól, stanowi doskonałą zaporę dla zwierzyny łownej.

Inną formą wykorzystania tego gatunku jest rekultywacja gruntów zdewastowanych przez przemysł oraz przez gospodarkę komunalną. Może być uprawiany również jako roślina ozdobna.

Na cele energetyczne można przeznaczyć zarówno bulwy jak i części nadziemne rośliny.

Bulwy przeznacza się do produkcji etanolu lub biogazu, a części nadziemne w stanie świeżej masy (koszone nawet 3-4 razy w ciągu roku) mogą być wykorzystywane w procesie fermentacji metanowej. Części nadziemne po zaschnięciu nadają się do spalania bezpośredniego lub do produkcji brykietów.

Właściwości prozdrowotne

Topinambur charakteryzuje się wysoką zawartością składników odżywczych. Oprócz witamin, zawiera białka, cukry, składniki mineralne i swoiste substancje bioaktywne. Spożywanie tej rośliny może wspomagać m.in.: leczenie zaburzeń trawiennych, chorób sercowo-naczyniowych, opóźniać procesy starzenia. Dzięki obecności inuliny (wielocukru) zalecany jest diabetykom w celu obniżenia poziomu glukozy we krwi.

Ze względu na wszechstronną wartość użytkową topinamburu można wziąć pod uwagę uprawę tego gatunku w swoim gospodarstwie.

 

Opracowanie na podst. literatury: Katarzyna Sitek, Anna Moskal