Każdy przedsiębiorca chcący rozpocząć własną działalność gospodarczą posiadający pomysł na przedsięwzięcie, staje przed dylematem wyboru formy prawnej. Decyzja ta jest bardzo istotna, gdyż niesie ze sobą konsekwencje własnościowe, podatkowe, kosztowe czy związane z odpowiedzialnością za zobowiązania.

Jaką formę prawną wybrać dla działalności gospodarczej, którą zamierzamy prowadzić?

Nie jest możliwe wskazanie jednej, najlepszej, uniwersalnej formy. Każda z nich ma bowiem swoje zalety i wady.

Przy wyborze odpowiedniej formy prawnej należy kierować się następującymi czynnikami:

• rodzaj działalności,
• skalę działalności,
• liczbę wspólników,
• zakres odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania firmy i ryzyka kapitałowego,
• formę opodatkowania,
• rodzaj prowadzonej księgowości,
• zakres kierowania,
• sposoby pozyskiwania kapitału,
• wymagania założycielskie,
• możliwości finansowania działalności,
• zakres kontroli firmy.

Wśród form prawnych prowadzenia własnej działalności gospodarczej przedsiębiorca ma ich do wyboru kilka.

Podstawowym podziałem jest: indywidualna działalność gospodarcza oraz przedsiębiorstwa – spółki.

W przypadku spółek wyróżnia się następujące kryteria podziału:

• podstawę ekonomiczną utworzenia;
• regulacje prawne;
• zakres odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki.

Kryteria te prowadzą do podziału wszystkich przedsiębiorstw w formie spółek na osobowe i kapitałowe .

Spółki osobowe to takie, które w zasadzie opierają swą działalność na osobistej pracy wspólników w przedsiębiorstwie, przy czym wspólnicy wraz ze spółką ponoszą pełną odpowiedzialność majątkową za zobowiązania spółki. Wyróżnia się wśród nich spółki:

• cywilne,
• jawne,
• komandytowe.

W spółkach kapitałowych najczęściej nie ma więzi między działalnością spółki i osobistą pracą wspólników, a ci ostatni nie odpowiadają za zobowiązania spółki wobec wierzycieli. Podmiotem odpowiedzialności jest jedynie spółka odpowiadająca za zobowiązania swoim (wydzielonym od majątku wspólników) kapitałem. Spółkami kapitałowymi są:

• spółka z ograniczoną odpowiedzialnością;
• spółka akcyjna.

Spółka cywilna

Spółka cywilna tworzona jest na podstawie umowy wspólników (przynajmniej dwóch), którzy zobowiązują się do osiągnięcia założonego celu gospodarczego, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Wspólnikiem w spółce cywilnej może zostać zarówno osoba fizyczna jak i osoba prawna, a ogólna zasada mówi, że każdy ze wspólników ma prawo do równego udziału w zyskach i stratach bez względu na rodzaj i wartość wkładu (chyba że w umowie zostaną zapisane szczegółowe postanowienia w tej kwestii). Każdy ze wspólników staje się współwłaścicielem majątku spółki oraz odpowiada za jej zobowiązania (także majątkiem osobistym).Spółka cywilna może być zawiązana na czas określony lub bezterminowo.

Spółka akcyjna

Spółka akcyjna to taka forma działalności gospodarczej, której podstawę stanowi kapitał akcyjny dzielący się na akcje o równej wartości nominalnej. Minimalny kapitał spółki zgodnie z przepisami Kodeksu Spółek Handlowych to 100 000 zł. Ta forma działalności gospodarczej posiada akcjonariuszy, czyli osoby, które wykupują udziały firmy. Akcjonariuszami mogą być osoby fizyczne i prawne. Akcjonariusze nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki. Władzami spółki są Zarząd i Rada Nadzorcza. Obowiązkiem Zarządu jest zgłoszenie faktu jej zawiązania do rejestru handlowego, wówczas wraz z wpisaniem do rejestru spółka nabywa osobowość prawną. Do założenia spółki niezbędne jest sporządzenie aktu notarialnego. Podstawowym dokumentem związanym z utworzeniem spółki akcyjnej jest Statut. Powinien on zawierać cele spółki oraz zasady, zgodnie z którymi spółka będzie zarządzana. Spółka akcyjna rozlicza się zgodnie z ustawą o podatku dochodowym od osób prawnych oraz prowadzi pełne księgi handlowe. Ze względu na wysoki kapitał spółki, niezbędny do uruchomienia tej formy działalności, nie jest to forma popularna wśród młodych przedsiębiorców.

Spółka komandytowa

Spółka osobowa, w której co najmniej jeden ze wspólników odpowiada wobec wierzycieli za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem (komplementariusz) i przynajmniej jeden wspólnik musi mieć ograniczoną odpowiedzialność.

Spółka taka nie jest osobą prawną, a forma działalności spółki komandytowej pozwala na szybkie powiększenie aktywów spółki, ponieważ ograniczona odpowiedzialność komandytariuszy nie wymaga zaangażowania kapitałowego i jest dobrym sposobem inwestowania.

Ta forma spółki jest szczególnie przydatna w przypadku, gdy jeden ze wspólników posiada znaczne zasoby finansowe i chce zawiązać spółkę ze wspólnikiem dysponującym skromnymi zasobami, ale mającym pomysł na biznes.

Wspólnikami w spółce komandytowej mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i prawne. Umowa spółki powinna być sporządzona w formie aktu notarialnego. Komandytariusz może reprezentować spółkę wyłącznie jako pełnomocnik, ma jednak prawo żądać wszystkich informacji (łącznie z danymi finansowymi) na temat funkcjonowania spółki.

Spółka komandytowo-akcyjna

Typ spółki osobowej, która stanowi połączenie dwóch typów spółek, tj. spółki komandytowej i spółki akcyjnej. Jest to spółka mająca na celu prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną firmą, gdzie co najmniej jeden ze wspólników odpowiada bez ograniczenia wobec wierzycieli za zobowiązania spółki (komplementariusz), a co najmniej jeden wspólnik jest akcjonariuszem. Akcjonariusz jest obowiązany jedynie do świadczeń określonych w statucie spółki.

Wspólnicy, którzy decydują się na prowadzenie działalności w formie spółki komandytowo-akcyjnej muszą zgromadzić kapitał zakładowy w wysokości co najmniej 50 000 zł.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Spółka posiadająca osobowość prawną. Jest spółką kapitałową, co oznacza konieczność zgromadzenia kapitału spółki (w formie gotówkowej lub wkładu niepieniężnego), który musi być wniesiony w całości przed wpisaniem spółki do Krajowego Rejestru Sądowego. Minimalny kapitał spółki zgodnie z przepisami Kodeksu Spółek Handlowych to 5 000 zł. Wspólnikami w spółce z o.o. mogą być zarówno osoby fizyczne jak i prawne.

Spółka z o.o. jest powoływana na podstawie zawartej umowy (w formie aktu notarialnego), w której powołuje się również jej władze, czyli zarząd (jedno lub wieloosobowy). W umowie można także powołać Radę Nadzorczą oraz Komisję Rewizyjną. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością rozlicza się zgodnie z ustawą o podatku dochodowym od osób prawnych.

Spółka jawna

Spółka osobowa, która nie jest osobą prawną, wiec prawo i obowiązek do reprezentowania spółki może mieć każdy ze wspólników. Za zobowiązania spółki odpowiada każdy ze wspólników całym swoim majątkiem (odpowiedzialność solidarna), niezależnie od wysokości wniesionych wkładów. Jest to jednak mało spotykany rodzaj działalności gospodarczej ze względu na niewielkie korzyści. Taka forma działalności nie wymaga powoływania Rady Nadzorczej i Zarządu.

Indywidualna działalność gospodarcza

Indywidualna działalność gospodarcza to przedsiębiorstwo prowadzone i reprezentowane przez jednego właściciela będącego osobą fizyczną (niezależnie od liczby pracowników, których w nim zatrudnia). Właściciel przedsiębiorstwa jednoosobowego odpowiada w sposób wyłączny i bez ograniczeń za wszelkie zobowiązania swojej firmy zarówno majątkiem przedsiębiorstwa, jak i majątkiem osobistym. Całkowitej osobistej odpowiedzialności za działalność przedsiębiorstwa towarzyszy pełnia kompetencji decyzyjnych przedsiębiorcy. Utworzenie przedsiębiorstwa jednoosobowego nie wymaga spełnienia wymagań kapitałowych (minimalna wielkość kapitału).

Przedsiębiorstwa jednoosobowe tworzą z reguły najliczniejszą grupę firm, działają głównie w takich dziedzinach jak handel, usługi, rolnictwo czy drobna produkcja i stanowią zarówno trwały element struktury gospodarki, jak też (często) jedynie pierwszą formę działalności gospodarczej, podlegającą w późniejszym okresie przekształceniom. Prowadzenie firmy w formie indywidualnej działalności ma zarówno swoje mocne jak i słabe strony, dlatego warto wcześniej rozpatrzyć wszystkie za i przeciw.

Zalety prowadzania indywidualnej działalności gospodarczej:

• samodzielność w podejmowaniu decyzji związanych z prowadzeniem firmy;
• brak rozbudowanych struktur, a co za tym idzie, możliwość elastycznego zarządzania i bardzo szybkiego wprowadzania w życie nowych pomysłów;
• niskie koszty rejestracji i prowadzenia firmy;
• proste zasady księgowości i łatwość wprowadzania zmian w kapitale – prowadzenie podatkowej księgi przychodów i rozchodów, korzystanie ze zryczałtowanych form opodatkowania lub „odliczanie od podatku" wielu wydatków związanych z prowadzeniem działalności; w przypadku prowadzenia indywidualnej działalności znacznie łatwiej (w porównaniu ze spółkami) dokonywać zmian w kapitale firmy.

Słabymi stronami prowadzenia indywidualnej działalności gospodarczej mogą okazać się natomiast:

• pełna odpowiedzialność za powstałe zobowiązania firmy – to oznacza, że powstałe długi osoba prowadząca działalność będzie musiała spłacać sama;
• niemożność zbudowania dużej organizacji – od osoby prowadzącej działalność gospodarczą zależy powodzenie firmy (firma indywidualna rzadko zatrudnia pracowników). Z tym wiąże się także praca po godzinach czy brak urlopu;
• niezbyt dobre opodatkowanie osób fizycznych:

- do 85 528 zł rocznego dochodu - 18%,

- ponad tę kwotę - 32%.

Opracowała: Małgorzata Wilk

Akceptował kierownik działu: Janina Kamińska