Początkowe miesiące zimy są okresem ograniczonej aktywności rodziny pszczele, która pozwala przetrwać okres niskich temperatur, silnych wiatrów oraz częstych nawrotów chłodów po krótkotrwałych ociepleniach. Opiekujący się pasieką pszczelarz powinien dążyć do zapewnienia zimującym rodzinom pszczelim spokoju co w dużej mierze warunkuje dobre przezimowanie

W okresie minusowych temperatur niepokojone pszczoły źle zimują lub giną. Dużym zagrożeniem dla zimującej pasieki jest nieświadoma działalność ludzi postronnych oraz niedoświadczonych pszczelarzy amatorów. W dzisiejszych czasach zagrożenie stanowią, piły motorowe oraz ciągniki pracujące przy ścince drzewa w pobliżu pasiek. Hałas, wstrząsy, ciągłe stukanie powodują stres, a w następstwie nadmierne pobieranie pokarmu, rozluźnienie kłębu, odrywanie się od niego pszczół i ich zamieranie. Nie mniejszym zagrożeniem są ptaki zarówno domowe jak i dzikie. Często obserwujemy je skaczące po daszkach uli lub stukające dziobami w wyloty aby wywabić z uli zimujące pszczoły w celu ich zjedzenia. Z ptaków dzikich najczęściej niepokoją rodziny pszczele sikorki oraz dzięcioły. Dlatego nie powinno się dokarmiać ptaków w pasiekach. Rozsypywanie ziarna na pasieczysku lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie przyciąga także zwierzynę łowną, która chcąc się pożywić, spłoszona może przewrócić ule z zimującymi rodzinami. Przewrócenie segmentowego ula przy minusowej temperaturze powoduje śmierć rodziny i narażenie pszczelarza na finansową stratę. Do przedstawionej sytuacji dochodzi w okolicznościach kiedy pasieczysko nie jest ogrodzone lub w istniejącym ogrodzeniu są luki. Jak reagują zaniepokojone pszczoły możemy się przekonać osłuchując rodzinę pszczelą. Używamy do tego wężyka poprzez włożenie jego końca do wylotka ula lub słuchawki. Gdy pszczoły są spokojne słychać delikatny, łagodny, daleki szum. Niepokojone wydają głośny trwający około 2 sekund szmer. Wyobraźmy sobie co stanie się z częścią pasieki jeżeli ptactwo domowe lub dzikie będzie skakać po daszkach uli w czasie mrozów. Istotnym czynnikiem warunkującym dobrą zimowlę pszczół jest mikroklimat panujący w ulach. Szkodliwe jest zawilgocenie ula szczególnie przy niskich temperaturach i pod koniec zimy.

Przyczyny takiej sytuacji mogą być różne: niewłaściwie dobrana szerokość wylotka, złe usytuowanie pasieki (kotlina, sąsiedztwo bagna, rzeki czy stawu). Nie odpowiednim miejscem jest wysoki las i gęste krzewy. Przy tak usytuowanej pasiece, w ulach zimą będzie dużo wilgoci chociaż wentylacja jest prawidłowa. Nadmiernie zawilgocony ul trzeba pochylić w taki sposób aby nagromadzona na dnie woda mogła wypłynąć przez wylot. Zimą, przy intensywnych opadach, zdarza się, że ule zostają zasypane śniegiem. W takiej sytuacji nie należy ich odśnieżać, ponieważ wewnątrz jest dość ciepłego powietrza, które wydostaje się przez wylot, topi śnieg tworząc przy frontowej ścianie ula komorę powietrzną. Dla pszczół większe zagrożenie stwarza oblodzenie wylotu. W sytuacji gdy pasieka zlokalizowana jest w terenie otwartym poważnym problemem są silne wiatry, których podmuchy zrzucają daszki z uli co zmusza pszczelarzy do ich przywiązywania oraz dodatkowego obciążania co zwiększa pracochłonność w pasiece. Dla zimujących rodzin pszczelich zagrożeniem nie są niskie temperatury lecz przedłużająca się zima i spowodowany tą sytuacją późny oblot na przełomie marca lub kwietnia. Przy końcu zimy niepokojenie pszczół powodowane przez hałas oraz stukanie powoduje opróżnianie przepełnionego przewodu pokarmowego. Niesie to za sobą zagrożenie zdrowia pszczół, a także dodatkowe prace przy czyszczeniu ścian uli, ramek, wytapianiu zanieczyszczonej woszczyny oraz dezynfekcji uli.

Na podstawie: Pasieka towarowa – Czesław Typański
opracował Tadeusz Litwin
PZDR Rzeszów

ZALECENIA PRAKTYCZNE

STYCZEŃ
Zimującym pszczołom należy zapewnić spokój. Ograniczyć uczęszczanie do pasieki ponieważ w tym czasie nie mamy praktycznego wpływu na przebieg zimowli. Przeważnie, w naszym klimacie, styczeń jest miesiącem najzimniejszym, zwierzętom uniemożliwiamy dostęp do pasieki a ptaki dokarmiamy bez przerwy aby odciągnąć je od uli. Robimy to jak najdalej od pasieczyska. Jeżeli zdarzy się że w styczniu dodatnia temperatura na zewnątrz wyniesie 10-12^oC, przy bezwietrznej pogodzie dojdzie do oblotu rodzin pszczelich. Gdy taka temperatura utrzyma się przez kilka dni należy wymienić i oczyścić dennice oraz sprawdzić stan zapasów pokarmu. Z doświadczenia wiemy, że po styczniowych oblotach następuje nawrót zimy.

W tym miesiącu pszczelarze zajmują się najpilniejszymi pracami, które są konieczne do następnego sezonu: topienie i klarowanie wosku, czyszczenie i naprawa sprzętu pasiecznego, czyszczenie i odkażanie ramek z użyciem palnika gazowego, remont używanych uli oraz wytwarzanie nowych. Czas ten można przeznaczyć na przeanalizowanie minionego roku, zaplanowanie prac w nadchodzącym sezonie pasiecznym, organizację i uczestnictwo w szkoleniach.

LUTY 
Chociaż jest to miesiąc jeszcze mroźny, z krótkimi okresami ocieplenia. W silnych rodzinach matka rozpoczyna czerwienie. Pszczoły utrzymują w kłębie temperaturę 35 st. C, wymaga to zużycia dużej ilości energii. Trzeba ułatwić rodzinie pszczelej utrzymanie tak wysokiej temperatury. Należy także zapewnić spokój w pasiece. Przy nawrotach silnych mrozów wskazane jest zmniejszenie wylotów o połowę. W tym miesiącu można rozpocząć prace związane z przygotowaniem ramek. Po oczyszczeniu, dezynfekcji używanych w poprzednim sezonie ramek należy je zwinklować, dobić gwoździe i naciągnąć drut. W tak przygotowane ramki można wtopić węzę. Następnie zapakować je do kartonów celem utrzymania świeżego zapachu węzy i łatwego transportu do pasieki. Każda silna rodzina w sezonie, powinna odbudować osiem ramek z węzą. Jeżeli w tym miesiącu temperatura jest dostatecznie wysoka pszczoły wykonują oblot. Po oblocie należy oczyścić dennice z martwych pszczół, usunąć zawilgocone elementy ocieplenia zakładając w to miejsce suche oraz sprawdzić stan zapasu pokarmu. W przypadku stwierdzenia niedoboru należy niezwłocznie podać gotowe ramki z pokarmem. Chcąc mieć zdrowe, dające wysoką produkcję w sezonie, pszczoły należy pobrać z martwych pszczół próby do badań w kierunku nosemy i warrozy. Pobrane próbki należy przesłać do badań laboratoryjnych. Otrzymane później wyniki ułatwią nam prowadzenie pasieki. W lutym odbywają się także pierwsze spotkania pszczelarzy na zebraniach kół, w których są zrzeszeni. Przy okazji tych spotkań analizujemy problemy, które utrudniały prowadzenie pasieki. Aktywnie uczestniczymy w dyskusjach mających na celu eliminację błędów będących przyczyną niepowodzeń w ubiegłym sezonie pasiecznym.

MARZEC
Właściwy okres zimowania pszczół kończy się w marcu. Jeśli w styczniu lub lutym rodzina pszczela nie dokonała pierwszego oblotu to nastąpi on w marcu przy temperaturze powyżej 10 st. C. Dla pszczelarza bardzo ważna jest obserwacja oblotu pszczół, ponieważ jest on źródłem informacji o stanie pasieki. Przed rozpoczęciem wylatywania pszczół pszczelarz powinien oczyścić i poszerzyć wyloty. Oblot silnych dobrze przezimowanych rodzin jest intensywny trwający ok. 1 godziny. Rodziny słabe, głodne lub chore oblatują się mniej dynamicznie i długo. Kiedy w ulu brakuje matki pszczoły chodzą ospale po przedniej ścianie, zakażone nosemą pełzają z rozdętymi odwłokami zanieczyszczając kałem mostki wylotowe i pasieczysko. Obserwacja oblatujących się rodzin daje podstawy do wstępnej oceny stanu zimowli. Jeżeli mimo intensywnego oblotu większości rodzin zauważymy, że z niektórych uli nie wylatują pszczoły trzeba do nich zastukać, a następnie osłuchać przy pomocy wężyka lub słuchawki.

- Gdy nie słychać żadnego odgłosu otwieramy ul, wyjmujemy beleczkę między ramkową i sprawdzamy czy rodzina się nie osypała jeśli tak to zamykamy wylot celem zabezpieczenia przed dostępem innych pszczół.

- Jeżeli słychać brzęk głośny i równy, który nagle ustaje, rodzina jest zdrowa i wyjdzie na oblot.

- Po zastukaniu słychać bardzo cichy odgłos, pszczoły wychodząc z ula spadają na ziemię przed wylotem może to oznaczać że rodzina jest głodna. Należy ją natychmiast podkarmić ciepłym syropem.

Kiedy oblot ustanie przeglądamy rodziny najsłabsze. Czynność ta ogranicza się do stwierdzenia ile ramek obsiadają pszczoły i czy mają potrzebną ilość pokarmu. Zostawiamy tyle ramek ile rodzina obsiądzie. Mając na uwadze optymalne wykorzystanie wczesnych pożytków w pasiece utrzymujemy rodziny silne. Słabe obsiadające nie więcej niż 3 ramki łączymy tworząc większe rodziny, zostawiamy najlepsze matki. Nie łączymy pni słabych z silnymi. Tej zasady przestrzegamy przez cały sezon, szczególnie w okresie wiosny ze względu na możliwość rozprzestrzeniania się chorób. Przeglądając rodziny silne zwracamy uwagę na zapas pokarmu, i zestawiamy tak gniazdo aby wszystkie ramki były obsiadane. Dbamy o dobre ocieplenie gniazda ponieważ w tym okresie w ulach jest już dużo czerwiu. Wykonując przegląd przestrzegamy zasad higieny aby nie przenieść choroby z jednej rodziny do drugiej. Kończąc przegląd zmniejszamy wylot, ponieważ istnieje zagrożenie rabunkiem przez pszczoły z sąsiednich pasiek, które w tym czasie mogą być głodne.

Po marcowym oblocie gdy temperatura osiągnie wartość dodatnią 8-10^oC wykonujemy odymienie kilku rodzin Apiwarolem w celu stwierdzenia czy jesienne zabiegi zwalczania warrozy były skuteczne. Jeżeli stwierdzimy w kontrolnych rodzinach obecność roztoczy odymianie należy wykonać w całej pasiece.

Na podstawie: dr inż. Sławomir Bakier
Zakładanie i prowadzenie pasieki towarowej
opracował: Tadeusz Litwin
PZDR Rzeszów

KWIECIEŃ to miesiąc intensywnych prac w pasiece. W tym czasie dokonujemy głównego przeglądu rodzin pszczelich w pasiece. Intensywny rozwój pszczoły osiągają gdy w ulu jest sucho i ciepło, są wystarczające zapasy pokarmu i pyłku oraz dobra młoda czerwiąca matka. Czynności związane z przeglądem uli powinny trwać krótko, ponieważ każda ingerencja w rodzinę pszczelą zakłóca pracę pszczół.

Przegląd wykonujemy w celu:
- stwierdzenia obecności czerwiącej matki,
- określenia siły rodziny, 
- wyszacowania ilości zapasów,
- oczyszczenia dennicy z osypu.

Po ocenie kondycji rodzin pszczelich podejmujemy decyzję ewentualnym łączeniu. Słabe ale zdrowe oraz bez matki łączymy ze sobą. Rodziny chore można także łączyć przestrzegając zasady (chora z chorą). Jeśli pszczoły chorują na nosemę należy je oznakować i w pierwszej kolejności wymienić w nich matki. Leczenie tej choroby jest drogie, nie zawsze skuteczne i opłacalne. Gdy zapasy w rodzinie są za małe należy je uzupełnić poprzez wstawienie pełnych ramek z innych zdrowych rodzin. Jeśli zachodzi potrzeba karmienia najlepiej jest podać ciasto miodowo cukrowe z dodatkiem pyłku. Podkarmić można także syropem cukrowym ale jest to rozwiązanie najmniej korzystne. Przy niesprzyjającej pogodzie pszczoły są zmuszone do lotów co w konsekwencji prowadzi do znacznego osłabienia rodziny. W tym miesiącu wielkość gniazda dopasowujemy do siły rodziny, gdy rodzina jest średniej wielkości, a ul wyposażony jest w maty, gniazdo należy ścieśnić, a ramki z zapasami umieścić za matą. Z ula usuwamy zawilgocone ocieplenie. Usuwanie wilgoci przez pszczoły wymaga zużycia dużej ilości energii, którą pszczoły czerpią zużywając zapasy. O tej porze roku zdrowa i silna rodzina pszczela zajmuje 6-7 ramek dadanowskich lub warszawskich poszerzonych. 
Dwa korpusy po 6-7 ramek wielkopolskich, 3 do 5 ramek z czerwiem w różnym wieku. Racjonalnie prowadzący pasiekę pszczelarz powinien zakończyć przygotowanie uli do sezonu, ramek, prac remontowych ponieważ w sezonie nie ma na to czasu. W kwietniu po głównym przeglądzie rodzin wiedząc czym dysponujemy planujemy wywóz pszczół na pierwsze pożytki w celu pozyskania miodu towarowego.